Esperantisto mi fariĝis en la jaro 1900, en la sepa klaso gimnazia en České Budějovice. Tio okazis hazarde. František Hoblík, presisto en Pardubice, ofertadis al studentoj sortimentojn de malnovaj libroj nevendeblaj je normala prezo. Mi aĉetis unu el tiaj paketoj, malkaran. Inter la diversaj libroj [ekz. Über Wiederbelebung der Knochenkohle) enestis broŝuro de Fr. V1. L., Plena lernolibro de lingvo internacia de D-ro Esperanto [309]. La unua ĉeĥa pioniro de Esperanto, FRANTIŠEK VLADIMÍR LORENC, verkis ĝin laŭ la Unua Libro kaj eldonis ĝin en 1890, do la trian jaron post la apero de la Unua Libro. Ĝi estis verkita laŭ la Zamenhofa modelo, en bona ĉeĥa lingvo, enhavis la poemon "Ho, mia kor" kaj la tradukon de la ĉeĥa patriot-kanto "Ho, mia hejm'" (poste la ĉeĥa parto de la ŝtata himno). La aŭtoro anstataŭ supersignoj uzis h-digramojn. Dum disputo pri forigo de la supersignoj mi sendis ĝin al UEA, kie ĝi restis en la tiea biblioteko.

La broŝuro konvinkis min, la ideo min kaptis, mi lernis ĉion el la broŝuro lerneblan kaj rigardis min esperantisto. Laŭ tiu ĉi sperto persona mi kredas, ke maldika libreto estas pli efika por varbaj celoj ol libro dika.

Frantiŝek Vladimír Lorenc naskiĝis la 24-an de decembro 1872 en Zbyslav apud Čáslav. Li estis filo de laboristaj gepatroj, studis en la gimnazio en Čáslav (de la 2-a klaso, 1885-1888) kaj en Kolín (la 5-an kaj 6-an klasojn, 1888- 1890). En la sesa klaso li eksiĝis pro malsano kaj vivtenis sin kunlaborante en Prago en socialdemokrataj gazetoj (redaktoro de la gazeto Omladina) kaj instruante private.

Sian duan voknomon (Vladimír) li alprenis, kiam li skribis politikajn artikolojn, por ne kaŭzi konfuzon kaj eblan danĝeron al sia patro František Lorenc, malriĉa muelisto. En Brazilo li portugaligis sian nomon por eviti la prononcon "Lorenk": Francisco Valdomiro Lorenz kaj sub tiu nomo li fariĝis konata kaj fruktodona literaturisto brazila.

Lorenc estis lingvemulo. Kiel junulo li okupis sin ankaŭ pri kompara slava lingvistiko kaj verkis lernolibron pri la rusa lingvo. En la 1880-aj jaroj li lernis Volapukon, korespondis kun ĝia aŭtoro kaj instruis ĝin en studenta rondo. Tuj post la apero de la unua lernolibro pri Esperanto en 1887 li lernis, estante 15-jara, la novan internacian lingvon. Al Lorenc apartenas la honoro esti la unua instruanto de Esperanto sur la teritorio de la nuna Ĉeĥoslovakio (1889) kaj aŭtoro de la unua lernolibro de Esperanto por ĉefioj (lo90), kiun li verkis estante 17- aŭ 18-jara. - (A. d. 1. red.)

En Prago li vivis proksimume tri jarojn kaj en septembro 1893 li fuĝis Brazilon, ĉar li estis suspektata de la polico pri konspira agado inter socialistoj, verŝajne pro kontaktoj kun akuzitoj en la tiama Omladina-proceso.l) En Brazilo li travivis penajn jarojn ekzilajn, laboris en orminejo, ĉe masonistoj, kiel ŝipa ŝarĝoportisto, viandosekigisto en vendejo, de seka viando, taglaboristo terkulturista, privata instruisto, poŝtagento.

En 1899, jam edziĝinta, li ricevis en Porto Alegre, la ĉefurbo de la ŝtato Rio Grande do Sul, postenon de kontrolisto kaj tradukisto ĉe administro de enmigrado. Tiam li trapasis sukcese ekzamenojn pri scio de 12 lingvoj. Sed tiun postenon li forlasis post ses monatoj, ĉar li sentis sin minacata de ftizo, kaj transloĝiĝis ree en la kamparon, en la vilaĝon Dom Feliciano (antaŭa nomo: Săo Feliciano, ŝtato Rio Grande do Sul), kie li loĝis ĝis sia morto. En 1903 li estis nomita ŝtata instruisto, en 1943, kiel lernejestro, li pensiiĝis. Li fariĝis fama poligloto, verkadis precipe en filologia sfero, multon publikigis portugallingve. Li estis daŭre aktiva en la movado por la internacia lingvo.

Ne havante plu informojn pri la Esperanto-movado li eklaboris por Ido, verkis lernolibron kaj eldonis revueton Astro Idista. Poste li dediĉis sin al propraj lingvo-projektoj (Kosmolinguo kaj Mundial), kontaktis ankaŭ kun Jaro Železný en Těchonice (Ĉeĥoslovakio), aŭtoro de la plagiato Esperanta [556], ekkunlaboris kun Antido (René de Saussure) pri Nov-Esperanto, fariĝis membro de ĝia Akademio. Sed tiu aktivado estis por Lorenc sole provizora. Li revenis al Esperanto kaj en la 1940-aj jaroj. rekomencis fruktodonan laboron. En 1941 aperis lia "Diverskolora bukedeto" [307] de poemoj el 40 lingvoj, sekvis "Voĉoj de Poetoj el la Spirita Mondo" [531], 1944. Lia traduka ĉefverko estas Bhagavad-Gita, Sublima kanto pri la senmorteco, el la sanskrita, 1942, [57]. Laŭ Bernard Golden, la amplekso de lingvoj, el kiuj Lorenc faris tradukaĵojn, sendube superas tiujn de Kolomano Kalocsay. Laŭ onidiro, li komprenis proksimume 80 lingvojn. (A. d. 1. red.)

Oni eldonis 16 librojn de li originale verkitajn en la portugala lingvo, inter ili la plej grava estas la impona volumo Iniciaçăo Linguística (Lingvistika iniciado) el 1929, tre ŝatata verko, kaj ĉirkaŭ 20 librojn tradukitajn en la portugalan. En Esperanton li tradukis ĉirkaŭ 200 poemojn kaj poemetojn el 44 lingvoj. Ankaŭ detala Esperanto-lernolibro por portugaloj aperis el lia plumo [308]. "Sed mono ĉiam evitis min", diris tiu viro, spertinta vivon longan, eksterordinaran, en letero skribita en 1948.

Dum sia restado en Prago Lorenc provis propagandi ankaŭ Esperanton, instruante ĝin en medio de kunvenoj de la tiamaj socialdemokratoj. Sed tiu lia klopodado havis malgrandan resonon kaj restis sen konstateblaj rezultoj. Estas al mi konata unusola esperantistino, kiu restis el la tiamaj tempoj, sinjorino BĚLA RAICHLOVÁ, same homo de nekutima sorto, fosinta sulkon profundan dum vivo kun aventuroj ekskluzive spiritaj. Ŝia knabina nomo estis KRAPKOVÁ. Ŝia kuzo Josef Krapka estis inter la unuaj disvastigantoj de socialismaj ideoj en nia lando.

Fraŭlino Běla Krapková lernis Esperanton en la jaroj 1889-1890 de Lorenc en socialista kultura rondeto en Prago, la gastej-domo U Pŝtrosů, kie Lorenc organizis certe la unuan kurson de Esperanto por ĉeĥoj. Tiam ŝi estis studentino en pedagogia instituto en Prago. Baldaŭ poste ŝi gvidis al distrikta pretekto ministojn el la urbo Kladno, kiuj postulis pli bonajn laborkondiĉojn kaj minacis per striko. Pro tio estis eldonita arestordono je Krapková. Ŝi sukcesis forkuri en la tiaman hungaran Slovakujon kaj kaŝi sin tie. Tamen ŝi finis la studadon kaj laboris kiel instruistino en la loko Lom en la montaro Orlické hory. Tie ŝi varbadis laboristojn en teksaj fabrikoj kaj etajn terkulturistojn por socialismaj ideoj. En 1891 ŝi aŭdis polajn studentojn kanti la "Ruĝan standardon". Ĝia melodio kaptadis korojn kaj rapide disvastiĝadis. Oni petis ŝin,2] knabinon dudekjaran, traduki la poemon en la ĉeĥan lingvon. Ŝi ne supozis tiam, kiom ofte kaj kiom entuziasme ŝia teksto estos kantata. Ankaŭ kiam ŝi edziniĝis al instruisto Raichl, ŝi restis fidela kaj al Esperanto, kaj al la socialismo, kaj dum sia longa vivo ŝi ĉiam aktive partoprenis en multaj okazoj celantaj plibonigi la farton de homoj. Ŝi mortis 80-jara la 26-an de februaro 1951 en la urbo Náchod, vidvino de lernejestro.

Sed la kazo de Běla Raichlová staras unusola. Ne estas troveblaj dokumentoj pri pluaj esperantistoj akiritaj por la movado de la Lorenc-lernolibro, aŭ de lia agado. La broŝuro restis plejparte en la stoko de la presejo. Nur kiam en 1900 la presisto Hoblík disvendadis sian stokon de malnoviĝintaj libroj, akiris tiuj broŝuroj eble kelkajn legontojn, kiel ekzemple min.

Oni tamen nun scias pri ekzisto de alia lernanto de Lorenc, nome pri František Hájek, unu el la unuaj esperantistoj ĉeĥaj. Li laŭdire kiel sepjara knabo frekventis kun sia patrino en 1889 la kurson de Lorenc pri Esperanto en la gastejo U Pŝtrosů. Li, travivinto de la "pratempo de Esperanto en nia lando" (tiel li nomis tiun intertempon), restis esperantisto ĝis sia morto [1972], aktivis en la laborista movado kaj estis gvidanto de ŝakrubriko en la Ĝeneva "Esperanto". Lia nomo troviĝas en la Enciklopedio de Esperanto sub la artikolo "ŝako", kiun li verkis. En siaj leterformaj prihistoriaj rememoroj, nomante sin tie "esperantista avo", en la jaroj 1959-1963 li rakontis al Jaroslav Šustr kaj Jaroslav Mařík interalie:

Ankoraŭ ne formortis ĉiuj atestantoj pri la pasintaj tempoj! En la memuaroj pri Běla Krapková, nia "esperantista prapatrino", (rim. de la red.: temas pri parto de tiu ĉi verko, antaŭpublikigita en "Bulteno de EK en Praha", n-roj 59 kaj 60 en 1961), multo mankas. La pratempo de Esperanto ĉe ni, la jaroj 1889-1899, plu restas neesplorita. S. Kamarýt multon preterpasis en sia historio pri tiu ĉi sektoro de la Pragaj okazaĵoj. (Rim., de la red.: Kamarýt ne povis tiam partopreni la Pragajn okazaĵojn, estante studento provincurba.) - El la verko Revoluce práce (Revolucio de la laboro) de d-ro František Soukup, alta funkciulo de la socialdemokrata partio, ni sciiĝas, ke Esperanto en la 1890-aj jaroj estis en proksimaj rilatoj al Omladina, persekutata de la Viena registaro. La jam menciita deputito Škába reproduktas sur la paĝoj 538-539 de tiu verko rakontadon de B. Krapková pri tiuj interesplenaj kaj neforgeseblaj naŭdekaj jaroj. Ŝi kun studentoj vizitadis laboristajn kunvenojn en la kunvenejo U Pštrosů je la sepa horo vespere. En la ĝojoplenaj multnombre vizitataj kunvenoj oni diskutadis, prelegadis kaj kantadis ĝisnokte. "Estis ĉiam mi - diras Krapková - kiu deve gvidadis, la tumulton kvazaŭ kapelestrino, dum la studentoj fratoj Hajn, Klofáč, Škába, Soukup kaj aliaj faris la prelegojn, kiuj estis postulataj de la junularo. Plenanime mi amadis tiun ĉi idealan junularon. Arde sonis niaj kantoj."

Inter la amikojn de Krapková apartenis, krom Lorenc, ankaŭ la verkistino Helena Malířová, kiu poste uzis en siaj verkoj ŝian kanto-tradukon kaj ŝiajn rakontadojn. Krapková interrilatis kun multaj postaj politikistoj, precipe kun Josefa Škaloudová. Tiuj virinoj vizitadis la prelegojn de Lorenc pri Esperanto.

En la unuaj jaroj de Esperanto oni parolis ĉiam pri la gastejo U Pštrosů. La gastejo estis en duetaĝa domo en la strato Pštrossova, numeroj 189/16, kie nun staras pli nova domo kun la samaj domnumeroj. Ĉe ni en Prago - skribas Hájek - Esperanto havis de la jaro 1889 karakteron soci-revolucian, kun firma celdirekto al internacia paco. Tio ne taŭgis al la tiama Aŭstria monarĥio, regata de imperiismo. (Tiom Hájek en sia rakontado.)

Tio do, en la domo n-ro 189/16, en malgranda, longforma kaj fulgumita ĉambro gasteja., en sidejo de Politický klub dělnický v Čechách (Politika Laborista Klubo en Bohemio), estis la loko kaj okazejo de la

"Esperanta pratempo en nia lando". Eĉ se la tiea aktivado ne donis rimarkindan rikolton, apartenas al ĝi honora loko en la historio de la ĉeĥa kaj ĉeĥoslovaka Esperanto-movado.

La priskribo de S. Kamarýt estas bazita precipe sur la letero de F. V. Lorenc el 1947-10-05 (vidu Esperantista, vol. III/1948, p. 3-4) kaj sur la letero de B. Raichlová (vidu Esperantista, vol. II/1947, p. 83). La rememoroj de F. Hájek estis freŝe elvokitaj ĝuste per la teksto de S. Kamarýt fragmente publikigita en 1961. Nek Kamarýt, nek Hájek konsciiĝis pri malakordo de la datoj 1889-1890 kun la estado de Lorenc en Prago (1891-1893). Indiko de la jaroj originas en la letero de 76-jara B. Raichlová. Post trastudo de la socipolitika situacio en Prago ĉirkaŭ la jaro 1890 ni konfesas, ke la priskribitaj kunvenoj U Pštrosů apenaŭ okazadis antaŭ la 1-a de majo 1890. Lorenc verŝajne partoprenis ilin nur ekde 1891, ĉar laŭ liaj rememoroj publikigitaj en ĉeĥlingva gazeto Samostatnost (Memstareco) en 1935 li venis al Prago nur marte 1891. La saman daton mencias ankaŭ Antonín Pravoslav Veselý, kunlaboranto de F. V. Lorenc en la movado Omladina, en la libro Omladina a pokrokové hnutí (Junularo kaj la progresula movado; 1-a eld. 1902, 2-a eld. 1923, p. 57-65). Pri tempo de la unua instruado de Esperanto do provizore restas nedecidite.

Tamen ni plu sekvu la homon Lorenc en kunteksto de la tempo helpe de la literatura komuniko de A. P. Veselý, kiu lin nomis gvidanto de laborista junularo (p. 91 de la citita libro).